پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران 3092-7145 1 پیاپی ۲ 2023 07 05 The History of Consultative Institutions in Iran: From the Divan-e Homayoun to the Islamic Consultative Assembly تاریخ نهادهای مشورتی در ایران: از دیوان همایون تا مجلس شورای اسلامی 30 48 FA مهدی ناصری گروه علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران حسنا دلاور گروه علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران Journal Article 2023 04 22 <p>This article explores the historical evolution of consultative institutions in Iran, from the Divan-e Homayoun in the pre-modern era to the Islamic Consultative Assembly in the post-revolutionary period. Adopting a descriptive-analytical approach and drawing upon authoritative historical sources, the study demonstrates how these institutions have been shaped by the dynamics of centralized power and how their institutional independence has varied across different political eras. In traditional Iran, institutions such as the royal court (Divan-e Homayoun) played largely ceremonial roles, lacking autonomy and real influence in governance. During the Pahlavi era, although a modern institutional facade was established through the creation of the National Assembly and the Senate, these bodies remained subservient to the monarchy due to electoral engineering and authoritarian modernization. The Islamic Revolution and the subsequent 1979 Constitution brought renewed expectations for legislative autonomy; however, the emergence of parallel institutions, such as the Guardian Council and the Expediency Council, along with structural limitations such as vetting and clerical oversight, curtailed the full realization of consultative capacity. Through a comparative analysis of institutional structures, degrees of independence, and functional roles, as well as the influence of intellectual paradigms including tradition, modernity, and political Islam, the article argues that consultative institutions in Iran have persistently oscillated between democratic aspirations and centralized realities. Ultimately, the study calls for critical reflection on institutional design, the reinforcement of participatory culture, and further research into the relationship between legitimacy, political efficacy, and consultative governance in Iran’s future political development.</p> <p>مقاله حاضر به بررسی تطور تاریخی نهادهای مشورتی در ایران از دیوان همایون در دوره‌های پیشامدرن تا مجلس شورای اسلامی در جمهوری اسلامی می‌پردازد. این پژوهش با رویکردی توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع تاریخی معتبر، تلاش دارد نشان دهد که نهادهای مشورتی در ایران، همواره در تعامل و تقابل با ساخت قدرت شکل گرفته‌اند و استقلال نهادی آن‌ها در هر دوره تابعی از منطق تمرکزگرایانه یا مشارکت‌جویانه قدرت سیاسی بوده است. در دوره ایران سنتی، نهادهایی مانند دیوان همایون بیشتر نقشی تشریفاتی و درباری داشتند و فاقد استقلال و کارکرد واقعی در برابر سلطنت مطلقه بودند. در دوران پهلوی، اگرچه ظاهر نهادگرایانه و مدرن‌سازی اقتباسی در قالب مجلس شورا و سنا ایجاد شد، اما تمرکز قدرت در نهاد سلطنت و مهندسی انتخاباتی، این نهادها را به ابزاری نمایشی بدل کرد. با انقلاب اسلامی و تدوین قانون اساسی جدید، انتظار می‌رفت که مجلس شورای اسلامی به نهادی نماینده و قانون‌گذار واقعی تبدیل شود، اما ظهور نهادهای موازی و محدودیت‌های ساختاری از جمله نظارت استصوابی و نقش شورای نگهبان، مانع تحقق کامل این ظرفیت‌ها شد. این مقاله با تحلیل تطبیقی ساختار، استقلال، و کارکرد این نهادها، همچنین بررسی نسبت آن‌ها با تحولات فکری مانند سنت، مدرنیته و اسلام سیاسی، نشان می‌دهد که نهادهای مشورتی در ایران همواره میان ایده‌های دموکراتیک و واقعیت‌های تمرکزگرایانه قدرت در نوسان بوده‌اند. در نهایت، مقاله بر ضرورت بازاندیشی در الگوهای نهادی، تقویت فرهنگ مشارکت سیاسی، و پژوهش بیشتر درباره نسبت میان مشروعیت، کارآمدی و مشورت‌پذیری در ساختارهای سیاسی آینده ایران تأکید می‌ورزد.</p> https://iphrj.com/index.php/iphrj/article/download/49/42