پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران 3092-7145 2 پیاپی ۵ 2024 03 20 Governmental Regulations in the Safavid Era: An Analysis of the Evolution of Political and Military Ordinances نظام نامه‌های حکومتی در دوران صفوی: بررسی تطور آیین‌نامه‌های سیاسی و نظامی 16 30 FA علی داوری گروه علوم سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2024 01 04 <p>This article explores the evolution of governmental ordinances during the Safavid era and analyzes their role in structuring the political and military organization of the Safavid state. Using a historical-analytical approach and the theoretical framework of historical discourse analysis, the study relies on primary sources such as <em>Tadhkirat al-Muluk</em>, <em>Alam-ara-ye Abbasi</em>, royal decrees, and administrative treatises to trace the transformation of administrative and military ordinances from the early Safavid period to the reign of Shah Abbas II. The findings indicate that early ordinances were largely informal, personal, and rooted in tribal-ethnic networks, but gradually, especially under Shah Abbas I’s reforms, evolved into professional, written, and bureaucratically structured tools for centralizing power, institutionalizing bureaucratic order, and enforcing military discipline. These texts not only organized executive behavior but also played an active role in shaping royal discourse, legitimizing authority, and reproducing a politico-religious order. The article further argues that Safavid ordinances, influenced by Sasanian, Islamic, and Shi‘i traditions, laid the foundation for a centralized bureaucratic model that influenced later Iranian dynasties, particularly the Qajar period. The study concludes by suggesting that future research should undertake a comparative analysis of Safavid ordinances with those of contemporary Islamic empires, such as the Ottomans and Timurids, and later Iranian regimes, to better understand their institutional, legal, and discursive dimensions.</p> <p>مقاله حاضر به بررسی تطور نظام‌نامه‌های حکومتی در دوره صفوی می‌پردازد و نقش آن‌ها را در ساماندهی ساختارهای سیاسی و نظامی دولت صفوی تحلیل می‌کند. با استفاده از روش تاریخی-تحلیلی و تحلیل گفتمان تاریخی، نویسنده تلاش کرده است تا با اتکا به منابع دست‌اول مانند «تذکره‌الملوک»، «عالم‌آرای عباسی»، فرمان‌های سلطنتی، و رسائل دیوانی، سیر تحول آیین‌نامه‌های اداری و نظامی را از آغاز دولت صفوی تا دوران شاه عباس دوم بازسازی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظام‌نامه‌ها در آغاز بیشتر جنبه شخصی، موردی و برآمده از روابط ایلی و قبیله‌ای داشتند، اما در دوره‌های میانی و متأخر صفویه، به‌ویژه با اصلاحات شاه عباس اول، به ابزارهایی حرفه‌ای، مکتوب و ساختاری برای تمرکز قدرت، تثبیت نظم دیوانی و انضباط نظامی تبدیل شدند. این متون نه‌تنها رفتار اجرایی مقامات و نیروهای نظامی را سامان می‌دادند، بلکه نقش فعالی در شکل‌دهی گفتمان سلطنتی، مشروعیت‌بخشی به قدرت، و بازتولید نظم سیاسی-دینی ایفا می‌کردند. مقاله همچنین نشان می‌دهد که آیین‌نامه‌های صفوی، با تأثیر از سنت‌های ساسانی، اسلامی و شیعی، توانستند به مدلی از دیوان‌سالاری متمرکز دست یابند که پایه‌گذار نظم سیاسی در دوره‌های بعد، از جمله قاجار، شد. در پایان مقاله پیشنهاد می‌شود که نظام‌نامه‌های صفوی در بستر مقایسه‌ای با سایر حکومت‌های اسلامی هم‌دوره، به‌ویژه عثمانی و تیموری، و نیز با دوره‌های بعدی حکومت ایران، به‌طور تطبیقی بررسی شوند تا ابعاد نهادی، حقوقی و گفتمانی آن‌ها روشن‌تر گردد.</p> https://iphrj.com/index.php/iphrj/article/download/29/23