پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران 3092-7145 2 پیاپی ۵ 2024 03 20 A Critical Analysis of the Qizilbash Institution in the Political-Military Structure of the Safavid State تحلیل انتقادی نهاد قزلباش در ساختار نظامی-سیاسی صفویه 1 15 FA زهرا رضایی گروه تاریخ، دانشگاه تهران، تهران، ایران حمید قاسمی گروه علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2024 01 03 <p>This article presents a critical examination of the Qizilbash institution within the political-military structure of the Safavid state, drawing upon credible historical sources and theoretical frameworks to assess its impact on state formation and centralized governance. Originally emerging as a loyal military force tied to the Safavid Sufi order, the Qizilbash gradually evolved into powerful political actors with tribal loyalties and independent spheres of influence. These tribal affiliations often conflicted with the rationalization and centralization efforts pursued by the Safavid monarchs. The article demonstrates that the kinship-based loyalty of the Qizilbash contributed significantly to internal divisions within the Safavid administrative system, undermining attempts at bureaucratic modernization and ultimately weakening centralized authority. Employing concepts such as patrimonial state theory, administrative rationality, and tribal allegiance, the study explores the inherent tensions between tribal power structures and centralized governance. The findings suggest that while the Qizilbash initially played a stabilizing role in the rise of the Safavid dynasty, their resistance to political reform and persistent intertribal rivalries became major obstacles to bureaucratic development and sustainable state-building. The article concludes by proposing a comparative historical framework for analyzing similar tribal-political dynamics in other periods of Iranian history, offering insight into the structural impediments to state consolidation in pre-modern contexts.</p> <p>مقاله حاضر به بررسی انتقادی نقش نهاد قزلباش در ساختار نظامی–سیاسی دولت صفوی می‌پردازد و می‌کوشد با تکیه بر منابع تاریخی معتبر و تحلیل‌های نظری، تأثیر این نهاد را بر فرایند دولت‌سازی و تمرکز قدرت مورد ارزیابی قرار دهد. قزلباش‌ها که در ابتدا به‌عنوان نیروی نظامی و وفادار به طریقت صفویه ظهور کردند، به‌تدریج به بازیگرانی سیاسی با منافع قبیله‌ای و ساختارهای قدرت موازی تبدیل شدند که در بسیاری از موارد، با عقلانیت دیوانی و اصلاحات متمرکز در تضاد قرار گرفتند. مقاله نشان می‌دهد که ساختار قبیله‌ای قزلباش‌ها و وفاداری خویشاوندی آنان به رهبران ایل، موجب بروز شکاف‌های عمیق در ساختار دولت صفوی شد. این شکاف‌ها، نه‌تنها مانع نهادینه‌سازی دیوان‌سالاری کارآمد بودند، بلکه زمینه‌ساز فروپاشی تدریجی اقتدار مرکزی نیز گردیدند. نویسنده در این مقاله با بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری همچون دولت پاتریمونیال، عقلانیت دیوانی و وفاداری قبیله‌ای، سعی در تبیین تعارض میان منطق قبیله‌ای و ساختار حکمرانی متمرکز دارد. یافته‌ها حاکی از آن است که نهاد قزلباش در آغاز، نقش تثبیت‌کننده‌ای برای دولت صفوی ایفا کرد، اما در ادامه، به دلیل منافع واگرای ایلی و مقاومت در برابر نوسازی سیاسی، به یکی از موانع اصلی در مسیر توسعه دیوان‌سالاری و تمرکز قدرت بدل شد. این مطالعه با پیشنهاد امکان تحلیل تطبیقی این تجربه تاریخی با سایر دوره‌های ایران، چارچوبی نظری برای فهم بهتر ناکامی‌های دولت‌سازی در جوامع پیشامدرن ارائه می‌دهد.</p> https://iphrj.com/index.php/iphrj/article/download/28/22