پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران 3092-7145 2 پیاپی 6 2024 06 21 Exploring the Discourse of Justice in Nizam al-Mulk's Siyasatnama and Its Influence on Iranian Political Thought واکاوی گفتمان عدالت در سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک و تأثیر آن بر اندیشه سیاسی ایران 80 91 FA محمدعلی لطفی گروه علوم سیاسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران نگار جمالی گروه تاریخ اسلام، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2024 04 25 <p>This article explores the discourse of justice in Siyasatnama by Nizam al-Mulk and examines its influence on the trajectory of Iranian political thought. Employing a historical-critical discourse analysis framework and drawing on the theories of Fairclough, Laclau, and Mouffe, the study analyzes justice not as an abstract moral value, but as a discursive and ideological construct embedded within the language of the text. Findings indicate that Nizam al-Mulk formulates justice through its close association with concepts such as kingship, sharia, rationality, and bureaucratic order, positioning it as a fundamental mechanism for legitimizing royal authority and maintaining political stability. Although the justice presented appears ethical and religious, it primarily functions as a tool to reinforce hierarchical authority. The article further demonstrates how this discourse was reproduced and institutionalized in later centuries, notably in the works of Ghazzali, Qabus-Nama, and within the political ideologies of the Safavid and Qajar dynasties. While constitutionalists and modernist thinkers of the 20th century critiqued this model, certain aspects of the classical justice discourse have remained influential in contemporary Iranian political language. Ultimately, the article presents Siyasatnama as not merely a historical treatise but as a living discursive legacy that continues to shape the conceptual relationship between justice and authority in Iranian political culture.</p> <p>مقاله حاضر به واکاوی گفتمان عدالت در سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک و بررسی تأثیر آن بر سنت اندیشه سیاسی ایران اختصاص دارد. در این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد تحلیل گفتمان تاریخی-انتقادی و با استفاده از نظریه‌های فرکلاف، لاکلاو و موفه، تلاش شده است عدالت نه به‌عنوان مفهومی انتزاعی، بلکه به‌مثابه سازه‌ای گفتمانی و ایدئولوژیک در متن سیاست‌نامه تحلیل شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که خواجه نظام‌الملک عدالت را در پیوندی تنگاتنگ با مفاهیمی چون سلطان، شرع، عقل و دیوان‌سالاری صورت‌بندی کرده و آن را ابزار مشروعیت‌بخشی به سلطنت و انتظام نظم سیاسی می‌داند. این عدالت، با آن‌که در ظاهر اخلاقی و دینی جلوه می‌کند، در عمل ابزاری برای تثبیت ساختار سلطنتی و تأمین توازن قدرت است. مقاله همچنین نشان می‌دهد که این گفتمان عدالت در سده‌های بعدی، از جمله در آثار غزالی، قابوس‌نامه، اندیشه سیاسی صفویان و قاجاریان، بازتولید و به‌گونه‌ای دیگر نهادینه شده است. نقدهای مشروطه‌خواهان و روشنفکران دوران مدرن، اگرچه در ظاهر با این گفتمان تضاد دارند، اما برخی مؤلفه‌های آن را همچنان در زبان سیاسی ایران حفظ کرده‌اند. در پایان، مقاله سیاست‌نامه را نه فقط یک اثر تاریخی بلکه میراثی زنده در تاریخ گفتمان سیاسی ایران می‌داند که تحلیل آن می‌تواند به درک ژرف‌تر نسبت عدالت و قدرت در فرهنگ سیاسی ایرانی یاری رساند.</p> https://iphrj.com/index.php/iphrj/article/download/27/21