پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران 3092-7145 2 پیاپی 6 2024 06 21 The Evolution of Political Relations Between Qajar Iran and British India بررسی تطور مناسبات سیاسی ایران قاجار با هند بریتانیایی 31 44 FA معصومه رضوانی فرد گروه علوم سیاسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران سعید قنواتی نژاد گروه علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران Journal Article 2024 04 19 <p>This article explores the evolution of political relations between Qajar Iran and British India, analyzing these interactions within the broader framework of colonial structures and the global capitalist system of the nineteenth and early twentieth centuries. Utilizing a historical-analytical approach and drawing on archival documents, diplomatic correspondences, travelogues, and authoritative historical studies, the article argues that Britain’s policies toward Iran were primarily formulated and implemented through institutions based in British India. Consulates, political agents, and the Viceroy of India played a central role in managing relations with Iran, often acting independently from London. Employing the theoretical lenses of imperialism and Wallerstein’s world-system theory, the study demonstrates that Iran–India relations were shaped not by mutual interests but by colonial domination and structural power asymmetry. The behavior of the Qajar state is interpreted as a blend of selective accommodation and limited resistance, largely influenced by the regime’s structural weaknesses in politics, military, and economy. The findings reveal that Iran’s entanglement with British India had profound effects on its national security, territorial integrity, economy, and the rise of anti-colonial discourse. The article also highlights the necessity of future studies on Iran’s interactions with other British colonial entities such as Aden, Muscat, and the Persian Gulf, emphasizing the strategic role of colonies in shaping global imperial policies.</p> <p>مقاله حاضر به بررسی تطور مناسبات سیاسی میان ایران در دوره قاجار و هند بریتانیایی می‌پردازد و تلاش دارد این روابط را در بستر ساختارهای استعماری و نظام جهانی سرمایه‌داری قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم تحلیل کند. با اتکا به روش تاریخی-تحلیلی و بهره‌گیری از منابع آرشیوی، اسناد دیپلماتیک، سفرنامه‌ها و پژوهش‌های تاریخی معتبر، مقاله نشان می‌دهد که سیاست بریتانیا در قبال ایران عمدتاً از سوی نهادهای مستقر در هند تنظیم و اجرا می‌شد. کنسول‌گری‌ها، مأموران سیاسی، و نایب‌السلطنه هند نقش محوری در هدایت مناسبات با ایران ایفا می‌کردند و اغلب بدون هماهنگی مستقیم با لندن، سیاست‌های منطقه‌ای را تعیین می‌کردند. مقاله با استفاده از نظریه امپریالیسم و دیدگاه نظام جهانی والرشتاین، نشان می‌دهد که روابط ایران و هند نه بر اساس منافع متقابل، بلکه بر پایه سلطه استعماری و ساختار نابرابر قدرت شکل گرفت. رفتار دولت قاجار در این میان، ترکیبی از سازگاری گزینشی و مقاومت محدود بود که در چارچوب ضعف ساختاری سیاسی، نظامی و اقتصادی آن دوره تبیین می‌شود. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که مناسبات ایران با هند بریتانیایی پیامدهای عمیقی بر امنیت ملی، انسجام سرزمینی، اقتصاد و شکل‌گیری گفتمان‌های ضد استعماری در ایران برجای گذاشت. این مقاله همچنین بر اهمیت بررسی روابط ایران با دیگر مستعمرات منطقه‌ای بریتانیا مانند عدن، مسقط و خلیج‌فارس تأکید کرده و پژوهش‌های آینده را به تمرکز بر نقش مستعمرات در تعیین سیاست‌های جهانی فرا می‌خواند.</p> https://iphrj.com/index.php/iphrj/article/download/24/18