پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران 3092-7145 2 پیاپی 7 2024 09 22 Religious vs. Secular Legitimacy in the Iranian Constitutional Era مشروعیت دینی در برابر مشروعیت عرفی در دوران مشروطه 75 90 FA احمدرضا خسروشاهی گروه تاریخ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران مریم حیدری گروه تاریخ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران مجید نعمتی پور گروه علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران Journal Article 2024 07 24 <p>This article explores the confrontation between religious and secular legitimacy during Iran’s Constitutional Revolution—an intellectual and political conflict that not only shaped the crisis of that era but also constitutes one of the most enduring fault lines in Iranian political thought. Religious legitimacy, rooted in Shi‘a jurisprudence, posits that political authority must derive from divine will and the clerical representation of the Hidden Imam. In contrast, secular legitimacy is grounded in modern rationality, popular sovereignty, and the rule of law. Adopting a historical-discursive approach, this study reconstructs the conceptual structures and epistemological logics of these rival discourses by examining legal treatises, political writings, and archival materials from the constitutional era. It demonstrates how these conflicting paradigms manifested not only in abstract theories but also in concrete institutions such as the parliament, the constitution, and the controversial clerical oversight clause. The article further investigates attempts by moderate clerics—such as Na’ini, Tabataba’i, and Behbahani—to reconcile the two modes of legitimacy. Despite occasional compromises, these efforts ultimately failed to bridge the foundational rift between the two worldviews. The study concludes that a comprehensive understanding of the Constitutional Revolution is impossible without analyzing this fundamental clash over political legitimacy—an issue that has echoed into the Islamic Republic. The article also suggests directions for future research, including comparisons with post-1979 legitimacy frameworks, to continue probing this critical dimension of Iran’s political development.</p> <p>مقاله حاضر به تحلیل تقابل دو نوع مشروعیت دینی و مشروعیت عرفی در دوران مشروطه ایران می‌پردازد؛ تقابلی که نه‌تنها بستر بحران سیاسی آن عصر، بلکه یکی از مهم‌ترین خطوط گسل در تاریخ تفکر سیاسی ایران به شمار می‌رود. مشروعیت دینی، برخاسته از سنت فقهی شیعه، قائل به حاکمیتی است که مستند به اراده الهی و نیابت فقها از امام معصوم باشد؛ در حالی که مشروعیت عرفی، بر پایه عقلانیت مدرن، حاکمیت ملت و قانون‌گرایی را سرچشمه قدرت سیاسی می‌داند. این مقاله با رویکرد تاریخی-گفتمانی و با اتکا بر متون فقهی، رسائل سیاسی و اسناد دوره مشروطه، به بازسازی نظام‌های معنا و منطق‌های معرفت‌شناختی دو گفتمان مشروعیت پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه این دو الگوی رقیب، نه‌تنها در ساحت نظری، بلکه در نهادهایی چون مجلس، قانون اساسی و اصل نظارت فقیهان با یکدیگر وارد منازعه شدند. از دیدگاه این پژوهش، تلاش‌هایی از سوی علمای میانه‌رو مانند نائینی، طباطبایی و بهبهانی برای تلفیق دو مشروعیت، اگرچه در مقاطع کوتاه به مصالحه‌هایی انجامید، اما در نهایت در برابر شکاف‌های بنیادین دو گفتمان ناکام ماند. این مطالعه همچنین تأکید می‌کند که فهم تحولات مشروطه بدون تحلیل این تقابل عمیق در سطح مشروعیت سیاسی ممکن نیست و میراث آن، تا امروز در ساختار جمهوری اسلامی نیز قابل ردیابی است. در پایان، مقاله با پیشنهاد مسیرهایی برای پژوهش‌های آتی، از جمله تطبیق این تقابل با گفتمان‌های مشروعیت پس از انقلاب اسلامی، به ضرورت بررسی مستمر این موضوع در چارچوب تاریخ اندیشه سیاسی ایران اشاره می‌کند.</p> https://iphrj.com/index.php/iphrj/article/download/15/9