بررسی تطور مناسبات سیاسی ایران قاجار با هند بریتانیایی - رضوانی فرد, معصومه; قنواتی نژاد, سعید (پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران)
مقاله حاضر به بررسی تطور مناسبات سیاسی میان ایران در دوره قاجار و هند بریتانیایی می‌پردازد و تلاش دارد این روابط را در بستر ساختارهای استعماری و نظام جهانی سرمایه‌داری قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم تحلیل کند. با اتکا به روش تاریخی-تحلیلی و بهره‌گیری از منابع آرشیوی، اسناد دیپلماتیک، سفرنامه‌ها و پژوهش‌های تاریخی معتبر، مقاله نشان می‌دهد که سیاست بریتانیا در قبال ایران عمدتاً از سوی نهادهای مستقر در هند تنظیم و اجرا می‌شد. کنسول‌گری‌ها، مأموران سیاسی، و نایب‌السلطنه هند نقش محوری در هدایت مناسبات با ایران ایفا می‌کردند و اغلب بدون هماهنگی مستقیم با لندن، سیاست‌های منطقه‌ای را تعیین می‌کردند. مقاله با استفاده از نظریه امپریالیسم و دیدگاه نظام جهانی والرشتاین، نشان می‌دهد که روابط ایران و هند نه بر اساس منافع متقابل، بلکه بر پایه سلطه استعماری و ساختار نابرابر قدرت شکل گرفت. رفتار دولت قاجار در این میان، ترکیبی از سازگاری گزینشی و مقاومت محدود بود که در چارچوب ضعف ساختاری سیاسی، نظامی و اقتصادی آن دوره تبیین می‌شود. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که مناسبات ایران با هند بریتانیایی پیامدهای عمیقی بر امنیت ملی، انسجام سرزمینی، اقتصاد و شکل‌گیری گفتمان‌های ضد استعماری در ایران برجای گذاشت. این مقاله همچنین بر اهمیت بررسی روابط ایران با دیگر مستعمرات منطقه‌ای بریتانیا مانند عدن، مسقط و خلیج‌فارس تأکید کرده و پژوهش‌های آینده را به تمرکز بر نقش مستعمرات در تعیین سیاست‌های جهانی فرا می‌خواند.