واکاوی گفتمان عدالت در سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک و تأثیر آن بر اندیشه سیاسی ایران - لطفی محمدعلی; جمالی نگار (پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران)
مقاله حاضر به واکاوی گفتمان عدالت در سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک و بررسی تأثیر آن بر سنت اندیشه سیاسی ایران اختصاص دارد. در این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد تحلیل گفتمان تاریخی-انتقادی و با استفاده از نظریه‌های فرکلاف، لاکلاو و موفه، تلاش شده است عدالت نه به‌عنوان مفهومی انتزاعی، بلکه به‌مثابه سازه‌ای گفتمانی و ایدئولوژیک در متن سیاست‌نامه تحلیل شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که خواجه نظام‌الملک عدالت را در پیوندی تنگاتنگ با مفاهیمی چون سلطان، شرع، عقل و دیوان‌سالاری صورت‌بندی کرده و آن را ابزار مشروعیت‌بخشی به سلطنت و انتظام نظم سیاسی می‌داند. این عدالت، با آن‌که در ظاهر اخلاقی و دینی جلوه می‌کند، در عمل ابزاری برای تثبیت ساختار سلطنتی و تأمین توازن قدرت است. مقاله همچنین نشان می‌دهد که این گفتمان عدالت در سده‌های بعدی، از جمله در آثار غزالی، قابوس‌نامه، اندیشه سیاسی صفویان و قاجاریان، بازتولید و به‌گونه‌ای دیگر نهادینه شده است. نقدهای مشروطه‌خواهان و روشنفکران دوران مدرن، اگرچه در ظاهر با این گفتمان تضاد دارند، اما برخی مؤلفه‌های آن را همچنان در زبان سیاسی ایران حفظ کرده‌اند. در پایان، مقاله سیاست‌نامه را نه فقط یک اثر تاریخی بلکه میراثی زنده در تاریخ گفتمان سیاسی ایران می‌داند که تحلیل آن می‌تواند به درک ژرف‌تر نسبت عدالت و قدرت در فرهنگ سیاسی ایرانی یاری رساند.