بررسی تاریخی ورود اندیشه‌های غربی به گفتمان سیاسی دوران قاجار - دهقانی زینب; عباسی مهدی (پژوهشنامه تاریخ سیاسی ایران)
ورود اندیشه‌های غربی به گفتمان سیاسی ایران در دوران قاجار، نقطه عطفی در تاریخ تحول فکری و سیاسی کشور به‌شمار می‌رود. این مقاله با رویکردی تاریخی-گفتمانی، به بررسی زمینه‌ها، مسیرها و پیامدهای این مواجهه پرداخته و تلاش کرده است تا با تحلیل متون سیاسی متفکران این دوره، از جمله میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی، طالبوف، مستشارالدوله و ملکم‌خان، چگونگی بازنمایی مفاهیم مدرن همچون قانون، آزادی، ملت، عقلانیت و پیشرفت در بستر فرهنگ ایرانی-اسلامی را واکاوی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نفوذ مفاهیم غربی نه به‌صورت مستقیم و مکانیکی، بلکه از طریق فرآیندهایی پیچیده از ترجمه، بومی‌سازی، مقاومت و تطبیق صورت گرفت. از یک‌سو نخبگان و روشنفکران تلاش کردند تا با بهره‌گیری از زبان اخلاقی و دینی، زمینه پذیرش اندیشه‌های مدرن را فراهم کنند، و از سوی دیگر، علمای سنت‌گرا و دیوان‌سالاران محافظه‌کار، با تأکید بر حفظ نظم شریعت و سلطنت مطلقه، در برابر تغییرات مقاومت ورزیدند. این کشاکش در نهایت به تحول تدریجی در زبان و مفاهیم سیاسی انجامید و زمینه‌ساز انقلاب مشروطه و شکل‌گیری دولت قانون‌مدار شد. این مقاله همچنین بر آن است که با نشان دادن پیچیدگی‌های مواجهه سنت با مدرنیته، ضرورت بازخوانی انتقادی تاریخ اندیشه سیاسی در ایران را برجسته سازد و پیشنهادی برای پژوهش‌های آینده در زمینه نسبت میان گفتمان دینی، هویت فرهنگی و مفاهیم مدرن ارائه دهد.